1. Powstanie AIDP

Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawa Karnego (AIDP – fr. L’Association Internationale de Droit Penal) zostało założone w Paryżu w dniu 14 marca 1924 roku. Powstało ono w wyniku reorganizacji Międzynarodowej Unii Prawa Karnego (UIDP), założonej w Wiedniu w 1889 roku przez trzech wybitnych prawników-specjalistów prawa karnego: Franza von Liszta, Gerarda van Hamela i Adolphe’a Prinsa. Międzynarodowa Unia Prawa Karnego miała na celu zrzeszenie naukowców i intelektualistów specjalizujących się w prawie karnym z różnych krajów. Jej celem było promowanie zarówno prawnego, jak i socjologicznego podejścia do badań nad przestępczością. Działalność Międzynarodowej Unii Prawa Karnego została przerwana przez I wojnę światową, zwłaszcza że w tym okresie zmarli jej założyciele.

Już w początkach działalności Unii, polscy karniści podjęli próbę powołania polskiego ugrupowania w ramach UIDP. Mimo wsparcia Francuzów, polska grupa nie powstała – zaważyły na tym głównie głosy niemieckie, a powody były ściśle polityczne. Oficjalne wyjaśnienie brzmiało tak, że naród bez państwa nie może mieć własnej grupy narodowej w ramach organizacji. Wyjaśnienie to ignorowało zupełnie fakt, że w identycznych okolicznościach przyjęto grupę chorwacką. Dopiero gdy ÉmileGarçon, członek grupy francuskiej, zaprosił Emila Rappaporta do zostania członkiem La Société Générale des Prisons, Rappaport mógł wówczas rozszerzyć zaproszenie na innych polskich prawników (zob. Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek w zakresie międzynarodowego prawa karnego w latach 1918–2018, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2023).

W rezultacie, to Emil Rappaport wspólnie z innymi akademikami utworzył w dniu 14 marca 1924 r. Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawa Karnego. Rappaport był nie tylko współzałożycielem AIDP, ale i jego wieloletnim wiceprezesem (1924–1961), a następnie członkiem honorowym. Rafał Lemkin zaś został w tym czasie sekretarzem polskiej grupy. Lemkin był też członkiem Międzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego, podczas gdy Rappaport wykonywał w latach 1928–1939 funkcję jego wiceprezesa.

2. Okres międzywojenny

Polscy naukowcy angażowali się w działania AIDP od samego początku jego istnienia, w niektórych przypadkach odgrywając kluczową rolę. Przed 1939 rokiem czołowymi postaciami Stowarzyszenia byli Vespasien Pella z Rumunii, Henri Donnedieu de Vabres i Jean-André Roux z Francji, Henri Carton de Wiart z Belgii, Megalos Caloyanni z Grecji oraz Emil Rappaport z Polski. Polska grupa AIDP była dość aktywna w organizowaniu kolejnych kongresów i odbywających się w ich czasie dyskusjach. W ramach AIDP Polacy brali udział w najważniejszych inicjatywach dotyczących międzynarodowego prawa karnego.

Na pierwszym kongresie, który odbył się w dniach 26-29 lipca 1926 r. w Brukseli, Rappaport został przewodniczącym polskiej delegacji (był wówczas także sędzią Sądu Najwyższego), do której należeli m.in. Wacław Makowski, Juliusz Makarewicz i Aleksander Mogilnicki. Rappaport przedstawił raport: „Ètat législatif actuel dans la République polonaise” o pracach nad kodyfikacją polskiego prawa. Na kongresie tym omawiano następujące kwestie: Środki bezpieczeństwa. Czy powinny zastąpić karę lub być w stosunku do niej komplementarne?; Praca „in aperto”. Czy praca na wolności powinna być rekomendowana dla więźniów; jeśli odpowiedź jest twierdząca, jak powinna być zorganizowana?; Międzynarodowy trybunał karny. Czy jest potrzeba ustanowienia organu międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości? Jeśli odpowiedź miałaby być twierdząca, jak powinien być zorganizowany? Jeśli chodzi o ustanowienie trybunału, to rozważano zorganizowanie go w formie izby Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (działającego przy Lidze Narodów). Miałby on mieć kompetencje do karania zarówno państw, jak i jednostek za naruszenia prawa międzynarodowego, które zostały ujęte w konwencjach międzynarodowych. Uczestnicy kongresu światowego uznali, że trybunał taki powinien zostać ustanowiony, jednak cel w postaci utworzenia międzynarodowej instytucji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych musi być osiągany stopniowo. Miałoby to nastąpić w drodze zawartych umów szczegółowych między państwami. Na koniec przyjęto rezolucję, w której wyrażono poparcie dla koncepcji unifikacji prawa karnego i uznania powszechnych zasad represji karnej, wskazując, jak bardzo pożądane jest przyjęcie wspólnych zasad dla wykonywania karnego wymiaru sprawiedliwości. W celu realizacji tej idei upoważniono Sekretarza Generalnego AIDP do przekazania owego życzenia zorganizowania konferencji międzynarodowej rządom tych państw, w których opracowywane są projekty kodeksów karnych. Kongres ten szczegółowo opisuje Ryszard Szawłowski w: Lemkin. Biografia intelektualna (Warszawa 2020), wskazując, że to rząd polski zaoferował jako pierwszy gościnę i pomoc w organizacji konferencji unifikacyjnych.

W istocie, w 1927 r. odbyła się w Warszawie pierwsza konferencja dotycząca unifikacji prawa karnego. Pomysł kongresów unifikacyjnych prawa karnego powstał więc w czasie kongresu AIDP; miały one pomagać w dążeniach państw europejskich do ujednolicenia przepisów karnego wymiaru sprawiedliwości (zob. Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek ….; Wróblewski Bronislaw (1928), Pénologie et sociologie des peines, 5 RIDP 64). Aleksander Mogilnicki opisywał przyjaźń Rappaporta z Wespazjanem Pellą w 1926 r. (który został później rumuńskim ministrem spraw zagranicznych) i to, że to Rappaportowi zawdzięczał częściowo polski rząd świetne stosunki dyplomatyczne z rumuńskim ministerstwem sprawiedliwości. Opisywał również zjazd w Warszawie w 1927 r., na którym byli obecni przedstawiciele komisji kodyfikacyjnych z 9 państw europejskich (Aleksander Mogilnicki, Wspomnienia adwokata i sędziego, Warszawa 2016, s. 284 i 287).

Na drugim kongresie światowym w Bukareszcie w dniach 6-12 października 1929 r. z grupy polskiej obecni byli Emil Rappaport, Stefan Glaser i Helena Wiewiórska. Omawiano na nim m.in. kwestię odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych, korzystania przez sędziego krajowego z prawa karnego obcego oraz kolegialności w składach sędziowskich, jak również ścigania karnego przez stowarzyszenia (spółki, związki). Wspominano także o konieczności zapewnienia odpowiedniego wynagrodzenia sędziów, odpowiadającego ważnej funkcji, jaką sędzia sprawuje, co miałoby zabezpieczyć napływ do sądów bardzo dobrych kandydatów.

Trzeci kongres odbył się w Palermo w dniach 3-8 kwietnia 1933 r. i dotyczył m.in. tego, wobec jakich zbrodni powinna być stosowana uniwersalna jurysdykcja. W odniesieniu do tego tematu podkreślono, że istnieją takie przestępstwa, które godzą we wspólne interesy wszystkich państw, takie jak piractwo, handel niewolnikami, handel kobietami i dziećmi, handel środkami odurzającymi (narkotykami), puszczanie w obieg informacji obscenicznych i handel nimi, przerwanie lub uszkadzanie kabli podmorskich, ciężkie przestępstwa w dziedzinie komunikacji radiowo-elektronicznej, a zwłaszcza przekazywanie lub puszczenie w obieg fałszywych lub oszukańczych haseł (sygnałów) wzywania pomocy, fałszowanie pieniędzy, fałszowanie papierów wartościowych lub instrumentów wartościowych, akty barbarzyństwa (okrucieństwa) lub wandalizmu (niszczycielskie) zdolne do narażenia na zbiorowe niebezpieczeństwo. Wzięto też pod uwagę, że współcześnie opracowywane kodyfikacje prawa karnego opowiadają się za uniwersalizmem (powszechnością) represji w odniesieniu do pewnych przestępstw. Uwzględniono także to, że niektóre kodeksy lub projekty kodeksów przewidują karę również za poważne czyny inne niż wyżej wymienione, które stwarzają niebezpieczeństwo dla interesów wspólnych państw w ich stosunkach międzynarodowych. Wyrażono następujące życzenia: 1) aby aktualnie obowiązujące konwencje międzynarodowe zostały sprawdzone lub by były zawarte nowe konwencje, po to, żeby zapewnić powszechność represji w wypadku wszystkich tych przestępstw, które państwa wspólnie uznają za godzące w interesy wszystkich państw lub stwarzające niebezpieczeństwo dla stosunków międzynarodowych; 2) aby owa powszechność (uniwersalizm) prawa karnego (prawo to należy do sądów państwa, w którym przestępca jest zatrzymany lub państwa, do którego należą urzędy, które zatrzymały winnego) była podporządkowana następującym warunkom: unifikacji legislacji państw zawierających konwencje, by zapewnić karalność czynów podlegających represji powszechnej (uniwersalnej); ustanowieniu reguł współpracy między państwami służących zapewnieniu zawiadamiania dotyczącego dowodów obciążających lub odciążających. Na kongresie uznano, że w wypadku braku wskazanych wyżej warunków zalecana byłaby ekstradycja Z Polski raporty przedstawiali Emil Rappaport, Rafał Lemkin, Leon Rabinowicz, Stefan Glaser i Aleksander Mogilnicki. Lemkin wygłosił referat: „Sędzia w obliczu nowoczesnego prawa karnego i kryminologii”.  Omawiano także znaczenie sądu honorowego i przestępstwo zniesławienia (oszczerstwa), możliwość powołania do życia, odrębnego od kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, kodeksu wykonywania kar, zalety i wady przyjęcia do prawa karnego systemu sądów przysięgłych lub ławniczych, to, czy oskarżony może być świadkiem we własnej sprawie, a także w jaki sposób osiągnąć najlepszą specjalizację sędziego w sprawach karnych (zob. Rabinowicz Léon (1932), Est-il désirable d’avoir, a côté du Code pénal et du Code de procédure pénale, un Code d’exécution des peines?, 9 RIDP).

Czwarty kongres zwołano w Paryżu (początkowo miał się odbyć w Atenach) w dniach 26-31 lipca 1937 r. Był to ostatni przedwojenny kongres AIDP, i odbywał się w trudnej atmosferze, zwiastującej już nadchodzącą wojnę światową, i w czasie toczącej się wojny w Hiszpanii. Kolejny odbył się dopiero w 1947 r. Nie była – mimo zaproszenia – reprezentowana III Rzesza. Nie było również prawników z ZSRR (w sprawozdaniu Rappaporta sporządzonym z tego kongresu brak informacji o zaproszeniu). Japończycy byli obecni – nie zabierali jednak głosu. Przedstawiciele faszystowskich Włoch wygłosili referat. Prawnicy polscy byli reprezentowani dość licznie: przedstawicielem „urzędowym” był M. Potulicki, zastępca naczelnika wydziału prawnego MSA. Z kierownictwa polskiej grupy wzięli udział: Rappaport (jako przewodniczący grupy polskiej), nadinspektor płk Nagler i adw. Lemkin (jako sekretarz generalny grupy). Z autorów polskich raportów krajowych byli obecni Glaser i – wówczas – sędzia Sądu Grodzkiego Śliwowski (po wojnie profesor). Nadisnp. Nagler był sprawozdawcą ogólnym zagadnienia „Wymiany międzynarodowej danych, dotyczących uprzedniej karalności przestępców”. W dyskusji brali udział Rapaport, wiceprezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie W. Sieroszewski oraz adw. H. Wiewiórkowska. Obrady śledzili dwaj adwokaci warszawscy Chmurski i Niedzielski (z małżonkami, członkiniami Warszawskiego Towarzystwa Patronatu nad więźniami) oraz dwaj członkowie redakcji „Głosu Prawników Śląskich” – adw. Bocheński i sędzia Sądu Okręgowego w Katowicach Ludwik Frendi (junior – syn ówczesnego prezesa Sądu Apelacyjnego w Katowicach Agenora Frendla).

Podjęte zagadnienia dotyczyły przede wszystkim tego, jak państwa za pomocą przepisów prawa karnego powinny chronić pokój. Kolejne tematy pod dyskusję były to: 2. Międzynarodowa wymiana informacji dotyczących karalności oskarżonego; 3. Czy jest pożądane, by sędziowie mieli kompetencje do orzekania co do czynów, które nie znajdują się dosłownie w granicach istniejącej normy prawa karnego (nullum delictum sine lege); 4. Jakich gwarancji powinno się udzielić oskarżonemu w trakcie postępowania przygotowawczego? Jaki powinien być udział wymiaru sprawiedliwości w wykonywaniu kar i środków zabezpieczających? Największe emocje wzbudzał temat zapewnienia pokoju na świecie za pomocą przepisów wewnętrznych prawa karnego. Lemkin przygotował raport na temat: „La protection de la paix par le droit pènal interne”. Referat podsumował stwierdzeniem: „Miejmy odwagę stwierdzić, iż w zakresie działa [ochrony] pokoju, prawo karne może odegrać rolę raczej drugorzędną, choć znaczną”. Natomiast ochrona pokoju powinna być zapewniana raczej dzięki istnieniu harmonijnej międzynarodowej współpracy. Podkreślił znaczenie dążenia do celu, jakim jest pokój światowy, a także konieczność podjęcia działań przez państwa, bowiem tylko one mogą przeciwstawić się kolejnemu konfliktowi zbrojnemu; wyrażał także przekonanie, że należy przyjąć tak szerokie jak to możliwe ustawodawstwa wewnętrzne mające zapobiegać wybuchowi wojny i agresji, a także pisał o „sprzeciwianiu się [przez zbiorową duszę ludzkości] całą mocą swych zasobów, niebezpieczeństwu nowej wojny”.

Najwięcej czasu na kongresie w Paryżu poświęcono jednak tej drugiej kwestii – stosowania analogii w prawie karnym w kontekście zasady nullum crimen, nulla poena sine lege. Na ten temat polski referat „Légalité des délits” przygotowali Rappaport, Wolter i Mogilnicki (ci dwaj ostatni nieobecni na kongresie). Zasada ta została uchylona w kodeksie karnym Rosji Sowieckiej z 1922 r. i dopuszczono stosowanie analogii przez sędziego. Z kolei w Niemczech wprowadzono możliwość wymierzenia kary za czyn nieprzewidziany ustawą, jeśli „zasługiwał na karę”. Jak wyżej podkreślono, przedstawiciele tych krajów nie stawili się na kongresie. Jednak nawet polskie głosy, jak pisał Rappaport w swoim sprawozdaniu z kongresu, nie były jednolite. Mianowicie Wolter, a także Śliwowski uważali, że uwzględnienie analogii w pewnym jedynie zakresie może być celowe, a tym samym dopuszczalne i wskazane. Pozostali delegaci, w tym prokurator Sieroszewski oraz adwokatka Wiewiórska, wyrazili sprzeciw przeciwko stosowaniu analogii. To podejście ostatecznie zostało potwierdzone w rezolucji przyjętej na kongresie. Rezolucja potwierdzała, że „zasada legalności przestępstw i kar, rękojmia niezbędna prawa indywidualnego, prowadzi w konsekwencji do wykluczenia metody analogii przy wykładni ustaw karnych”, i dalej: „zasada legalności, która zakazuje metody analogii, odnosi się w tej samej mierze do środków zabezpieczających co i do kar” (zob.: Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek ….; Mogilnicki Aleksander (1937), Pologne, 14 RIDP 1; Glaser Stefan (1937), Pologne – Est-il désirable que le juge puisse retenir et punir un fait qui ne rentre pas expressément sous les termes d’une disposition légale?, 14 RIDP 340; Glaser Stefan (1937), Prawo karne na kongresach międzynarodowych (Paryż, Haga), 10 Palestra 874; Wolter Ladislas (1937), Pologne – Est-il désirable que le juge puisse retenir et punir un fait qui ne rentre pas expressément sous les termes d’une disposition légale?, 14 RIDP 357; Rappaport Emil S. (1937), IV Międzynarodowy Kongres Prawa Karnego (Paryż, 26–31 lipca 1937), 1(2) Głos Prawników Śląskich 172; Sliwowski Georges Ladislas (1937), Pologne – De l’intervention de l’autorité judiciaire dans l’exécution des peines et des mesures de sureté, 14 RIDP 617; Lemkin Rafał (1938), La protection de la paix par le droit pénal interne. Rapport presenté au IV-e Congres International de Droit Pénal (Paris, 26–31 Juillet 1937), 1 RIDP 95).

3. Okres II Wojny Światowej

W czasie II wojny światowej na terytorium RP nie funkcjonowały w dawnej formie uniwersytety, a więc także i karniści musieli zawiesić działalność naukową. W tym czasie Emil Rappaport, który pozostał w Warszawie, został aresztowany, na tej podstawie, że uznano, iż jako sędzia wydaje wyroki nieprzychylne Niemcom. Po rocznym pobycie w areszcie udało mu się odzyskać wolność dzięki wstawiennictwu Edmunda Mezgera, którego znał z działalności z AIDP właśnie. Mezger z kolei utrzymywał kontakty towarzyskie i zawodowe z Hansem Frankiem (wydali wspólnie książkę Nationalsozialistisches Handbuch und der strafrechtliche Schutz von Staat, Partei und Volk) – w latach 1939–1945 generalnego gubernatora na okupowanym terytorium RP (zob. Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek …; Siewierski Mieczysław (1965), Emil Stanisław Rappaport, 10 PiP 542). Największe znaczenia dla rozwoju prawa karnego w tym czasie miała działalność prowadzona na obczyźnie, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii. M.in. Glaser podejmował próby integrowania środowiska naukowców: powierzono mu w ramach British Association for the Advancement of Science przewodnictwo komisji Post-War University Education, na którym to forum omawiano m.in., jak ma wyglądać rozwój nauki po wojnie. Aktywność Glasera była w tym czasie nie do przecenienia: zainicjował również w 1942 r. powstanie Stowarzyszenia Profesorów i Wykładowców Uniwersyteckich Państw Alianckich w Wielkiej Brytanii – forum współpracy naukowej, które umożliwiało budowanie wspólnego stanowiska w środowisku naukowym, miało ułatwić rekonstrukcję środowiska naukowego po wojnie, a także umożliwiało powadzenie współpracy z naukowcami anglosaskimi. Glaser był również prezesem Zrzeszenia Profesorów i Docentów Polskich Szkół Akademickich, powołanego we Francji w 1940 r. W tym czasie to właśnie w Oksfordzie powstawała kluczowa dla rozwoju międzynarodowego prawa karnego monografia Rafała Lemkina Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, wydana w 1944 r. w Stanach Zjednoczonych.

4. Okres powojenny

Po wojnie wznowiono działalność AIDP (polska sekcja była afiliowana przy Komitecie Nauk Prawnych PAN), co było głównie zasługą Emila Rappaporta. Na pierwszym powojennym kongresie AIDP w Genewie w 1947 r. został przez polską grupę przedstawiony raport na temat „Comment un État peut-il par sa législation interne contribuer à assurer la paix d’un autre état” – przez Remigiusza Bierzanka, Rappaporta oraz Badkowskiego. To członkowie polskiej grupy są wymieniani jako główni inicjatorzy przyjęcia rezolucji z 1947 r. dotyczących ochrony pokoju w prawie, a także konieczności karania propagandy wojennej oraz podjęcia działań na rzecz wykluczenia możliwości przedawnienia wobec zbrodni międzynarodowych (Bierzanek Remigiusz (1956), Les crimes contre la sécurité de la navigation aérienne, 27/3–4 RIDP 215).

Na kolejnym kongresie w Atenach w 1957 r. przewodniczącym polskiej grupy krajowej był również Rappaport. Dyskutowano na nim następujące kwestie: współczesne ujęcie pojęcia popełnienia przestępstwa i współudział w nim; kontrola sądowa w ustalaniu kar; konsekwencje prawne, administracyjne i społeczne skazania; przestępstwa popełnione na pokładzie statków powietrznych i ich konsekwencje. Kolejny, ósmy kongres odbył się w Lizbonie, w dniach 21-27 września 1961 r.

Na początku 1964 roku grupa polska AIDP wybrała nowy zarząd. W jego skład weszli: I. Andrejew jako przewodniczący, L. Lernell i K. Świtała, wiceprzewodniczący Prokuratora Generalnego RP, oraz następujący członkowie: M. Regent-Lechowiczowa, dyrektor departamentu w Ministerstwie Sprawiedliwości, W. Świda, W. Wolter i K. Jankowski, prezes Kancelarii Wojskowej Sądu Najwyższego. Ponieważ ten rok działalności został szczegółowo opisany, możliwe jest odtworzenie działalności polskiej grupy w sposób bardzo precyzyjny.

W sierpniu 1964 roku grupa polska wysłała delegację na IX Kongres AIDP w Hadze. W skład delegacji wchodzili: profesor I. Andrejew jako przewodniczący, profesor L. Lernell, profesor M. Siewierski i profesor J. Bafia jako obserwator z Ministerstwa Sprawiedliwości. Referat ogólny w Sekcji I, na temat okoliczności dopuszczalnych, z wyjątkiem recydywy i zbiegu przestępstw, odczytał profesor L. Lernell. Ponadto Polacy wygłosili trzy referaty krajowe (na tematy I, II i III), autorstwa profesora J. Śliwowskiego, profesora I. Andrejewa i profesora M. Siewierskiego. Bezpośrednio po kongresie w Hadze, zarząd grupy polskiej zorganizował spotkanie, na którym polscy delegaci przedstawili szczegółowe i wyczerpujące sprawozdanie z kongresu. O dużym zainteresowaniu tematyką spotkania świadczyła liczna frekwencja zarówno prawników, jak i praktykujących adwokatów.

Działalność grupy polskiej w 1964 roku nie ograniczała się jednak do przygotowań i udziału w Kongresie AIDP. Zgodnie z sugestiami władz AIDP, nowy zarząd grupy polskiej zaplanował znaczne rozszerzenie działalności grupy poprzez organizację wykładów, konferencji i spotkań dyskusyjnych. Korzystając z wizyty w Polsce profesora Jiméneza de Asua z Uniwersytetu w Buenos Aires, grupa polska zorganizowała spotkanie dyskusyjne, w którym uczestniczył pan F. Wróblewski, prezes Kancelarii Karnej Sądu Najwyższego. Profesor Jiménez de Asua wygłosił wykład na temat Culpa (substancji, rodzajów i granic) oraz Dolus eventualis. Odpowiedział również na liczne pytania dotyczące przestępstw nieumyślnych, które stały się bardzo aktualnym problemem. Następnie odbyło się spotkanie poświęcone pamięci Cesare Beccarii – w tym czasie pod auspicjami UNESCO obchodzono dwusetną rocznicę opublikowania jego traktatów o zbrodni i karze, które zapoczątkowały erę humanizmu w prawie karnym i wyznaczyły początek nowożytnej nauki o prawie karnym. Wygłoszono dwa referaty. Profesor B. Leśnodorski mówił o wpływie Beccarii na polskich myślicieli w XVIII wieku, a profesor I. Andrejew zajmował się aktualnością myśli Beccarii we współczesnym świecie. Zarząd grupy polskiej, nie pozostając obojętnym na wydarzenia, które absorbowały w tym czasie opinię światową, a w szczególności prawników, wysłał list do profesora J. Gravena, podsumowując argumenty prawne przeciwko przedawnieniu zbrodni wojennych i prosząc AIDP o podjęcie działań w tej sprawie.

Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan i Karolina Wierczyńska opisują znaczenie prac, które toczyły się w 1965 r., dotyczących problemu nieprzedawniania zbrodni międzynarodowych. W tym roku zdecydowano o przygotowaniu i rozesłaniu ankiety pośród członków stowarzyszenia. Odpowiedzi na ankietę opublikowano w numerze 3–4 z 1966 r. „Revue Internationale de Droit Pénal” (Graven Jean (1966), Projet de convention sur les crimes de guerre, les crimes contre la paix et les crimes contr’ l’humanité, Introduction et questionnaire, 3–4 RIDP 393). Z Polski ankietę wypełnił Jerzy Sawicki we współpracy z Leszkiem Kubickim, ale także stanowisko przedstawił Stefan Glaser. Zgodnie z przekonaniem wyrażonym przez Glasera i Sawickiego, jeśli należałoby wprowadzić zasadę nieprzedawniania zbrodni, to kwestię tę powinna regulować osobna konwencja międzynarodowa. Opowiedzieli się więc przeciwko rozwiązaniu, na mocy którego regulacje dotyczące nieprzedawniania powinno się wprowadzać w poszczególnych konwencjach. Glaser, między innymi dzięki tym wystąpieniom i publikacjom, uchodzi za jednego z twórców konwencji o nieprzedawnieniu zbrodni. Polscy prawnicy podjęli także w tym zakresie działania na forum ONZ. Ostatecznie, doprowadziły one do przyjęcia konwencji dotyczącej niestosowania przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, która została uchwalona na sesji ZO 26.11.1968 r., a weszła w życie 11.11.1970 r. po uzyskaniu 10 ratyfikacji. Zgodnie z jej art. 8. Polska podpisała umowę 16.12.1968 r., ale ratyfikowała ją 14.02.1969 r. jako pierwsze państwo (zob. Pilichowski Czesław (1980), No time-limit for these crimes, Interpress, Warsaw; Pilichowski Czesław (red.) (1980), Zbrodnie i sprawcy. Ludobójstwo hitlerowskie przed sądem ludzkości i historii, PWN, Warszawa; Sawicki Jerzy (1966), Réponse de M. Jersy Sawicki, 3–4 RIDP 553; Glaser Stefan (1966), Réponse de M. Stefan Glaser, 3–4 RIDP 475).

Przed dwunastym kongresem światowym w Hamburgu w 1979 r. Polska jedyny raz zorganizowała kolokwium przygotowawcze do tematu: „The protection of the environment through penal law” – w Jabłonnej. Referentem generalnym tego zagadnienia była prof. M. Delmas-Marty. Sam kongres odbył się w dniach 16-22 września i było to pierwsze naukowe wydarzenie z zakresu prawa karnego zorganizowane po wojnie w Niemczech.

Ze wspomnień Jana Skupińskiego:

„W 1979 roku Niemcy zrobili wspaniały kongres w Hamburgu, gdzie był przepych taki jak Jezus Maria. Nigdy nie byłem w Rosji na takich luksusowych wydarzeniach, ale ludzie opowiadali, jak moczyli nogi w koniaku i rzygali kawiorem. Tak właśnie było w Hamburgu. Spytałam się Ewy Weigend, co oni wyprawiają – a ona wyjaśniła, że dla Niemców to wielkie wydarzenie, że to, iż się odbywa w Niemczech jakieś międzynarodowe wydarzenie to jest niewiarygodna szansa na rehabilitację i pokazanie się po wojnie. Pieniądze mieli i od landu, i od państwa, i od Maxa Plancka. Dostali zezwolenie – i polecenie – żeby to zrobić na dużą skalę.

 W Hamburgu został zawarty układ, że to Andrejew zostanie szefem całego AIDP. A wyroki śmierci wydawane na AK-owców? Nikt o tym nie wiedział i to była zamierzchła przeszłość. W tym czasie w Niemczech najważniejszą osobą był Hans-Heinrich Jescheck, który stworzył Instytut Maxa Plancka we Fryburgu. No i Jescheck w międzyczasie dogadał się z Cherifem Bassiounim, bo Amerykanie w tym czasie weszli do AIDP – to znaczy nie wszyscy tylko Bassiouni. Bassiouni został wtedy Sekretarzem Generalnym i następny kongres dlatego był w Egipcie. Jescheck zobaczył, że jest szansa, żeby on został szefem. I na tym kongresie okazało się, że Andrejew został wykołowany.

Porażki Andrejewa dopełniał fakt, że Frankowski, jego wychowanek, został jednym z zastępców Sekretarza Generalnego. Andrejew tego nie chciał, bo nie chciał, żeby z Polski były dwie osoby, bo to za dużo, mogą występować konflikty interesów, skoro sam Andrejew miał zostać szefem całości. Rzeczywiście wystąpił konflikt interesów, tylko Jescheck go rozstrzygnął w sposób niespodziewany dla Andrejewa.”

5. Lata 80

W tych latach odnotować można zaangażowanie np. Jana Skupińskiego oraz Stanisława Waltosia w przygotowanie referatów skupiających się na studiach z prawa karnego porównawczego – nt. „Alternatywy w wymiarze sprawiedliwości karzącej” w ramach raportu na temat Diversion and Mediation z 1982 r., na kolokwium przygotowawcze, które odbyło się w Japonii.

Ze wspomnień Jana Skupińskiego:

„AIDP ogłosiło, że jest taki temat i że potrzebny jest referent krajowy. Ja mówię do Waltosia: „Ja bym tam pojechał”, a on na to: ja też bym tam pojechał. To wie Pan co – napiszmy wspólnie referat. Bez żadnych podchodów, jak człowiek z człowiekiem się dogadaliśmy. Siedliśmy razem w Warszawie, omówiliśmy sobie szkic tego referatu. Na drugim spotkaniu ze szkicu powstał całkiem zgrabny tekst. Referat trzeba było przesyłać pocztą dyplomatyczną. Co się okazało: że Uniwersytet w Tokio nie miał telexu. Ten kraj rozwiniętej techniki nie miał telexu. Tak więc referat przesłany został dwukrotnie: do poczty dyplomatycznej – wrzucanej na ul. Szucha do skrzynki. A druga droga to telex do ambasady polskiej w Japonii. Znaleźć trzeba było biuro w Warszawie, gdzie jest telex, przed rozpoczęciem pracy o 7 rano taki telex się pisało. Z mojej wiedzy wynika, że była to pierwsza wizyta polskich karnistów w Japonii.

Na każdym wyjeździe był człowiek, do którego musiałeś się zgłosić – zwykle attaché kulturalny. A attachaty kulturalne od niepamiętnych czasów było to siedlisko służb specjalnych – i to na całym świecie. Dostaliśmy opiekuna z ramienia ambasady – a był przecież 1982 i niedawno dopiero dwóch ambasadorów wybrało wolność m.in. z Japonii – sami ubecy tam byli. Trzeba się było zgłosić i odebrać tekst, podpisać oświadczenie, że jak wyjeżdżasz z paszportem służbowym to musisz się zgłosić do polskiej ambasady. Zadzwoniliśmy do opiekuna – a on na to: ja przyjadę do Panów. Mieliśmy parę godzin między rozpoczęciem obrad na spacer po mieście – patrzę idzie taki typowy facet z ambasady, marynarka klubowa, bo oni zawsze ubierali się w Polsce, bo z pensji dyplomaty się nie dało ubrać za granicą, i mówię: przecież to Wiesiek, chłopak z mojej ulicy, a Brzeska nie była to duża ulica, mieszkaliśmy prawie naprzeciwko, poza tym prawie 4 lata chodziliśmy do tego samego liceum, z tym, że do równoległych klas.

Był na seminarium jakiś Rosjanin z „panią towarzyszącą”, która była KGB-ówką, że niby tłumaczka, bo on po angielsku nie kumał nic. I on wchodzi na lunch i mówi: Eto syraja ryba! To było pierwsze odkrycie suszi. Potem było wielkie spotkanie u ministra sprawiedliwości Japonii. Przeszedłem wzdłuż stołów, żeby spróbować rzeczy japońskich. Podchodzą wtedy Japończycy: Czy pan byłby skłonny wygłosić w imieniu wszystkich zebranych przemówienie do ministra. A wcześniej się pytają kto jest przewodniczącym polskiej delegacji. Patrzymy na siebie z Waltosiem i mówimy równocześnie on! No więc został Waltoś.

Zdążyłem się zapytać jak się minister nazywa – do dziś pamiętam: Fujishima. I wygłosiłem całkiem zgrabne przemówienie. I wtedy zostałem uznany za takiego ważnego pana jak cholera. I jeszcze wiedziałem, że jak co powiem nie tak, to jest przecież obecny ten Ruski. Ten donos pójdzie do Polski. Bo oni coś muszą przywieść do siebie z tego kolokwium. No to doniosą na mnie. Musiałem więc oddać cześć Japonii i osobiście Panu ministrowi Fujishimie. I na koniec ja się ukłoniłem Panu Fujishimie, co wywołało olbrzymi entuzjazm.

XIV Międzynarodowy kongres AIDP odbył się w dniach 2-7 października 1989 r. w Wiedniu (zob. sprawozdanie, PiP nr 12/1990, s. 100). Istotny był wkład polskiej grupy w przygotowanie raportów generalnych na ten kongres AIDP. Omawiano na nim następujące tematy: problemy prawne i praktyczne wynikające z różnicy między prawem karnym a prawem karnym administracyjnym; prawo karne a współczesne techniki biomedyczne, relacje między organizacją sądownictwa a postępowaniem karnym, zbrodnie międzynarodowe a prawo karne krajowe. Sprawozdawcą generalnym w zakresie implementacji zbrodni międzynarodowych w prawo krajowe był Lech Gardocki. Wyraził w raporcie przekonanie, że najważniejszą kwestią wymagającą rozwiązania przy okazji dyskutowania tematyki kryminalizacji zbrodni międzynarodowych jest to, czy krajowy prawodawca powinien zawsze tworzyć nowe przepisy karne, czy też można uznać za wystarczające stosowanie przepisów już istniejących. Nie był to jedynie problem techniki legislacyjnej, bowiem dotyczył dopuszczalności stosowania bezpośrednio norm zawartych w konwencjach międzynarodowych. L. Gardocki opowiedział za odrębną kryminalizacją na mocy prawa krajowego, co lepiej miało wypełniać funkcje prewencji ogólnej i szczególnej prawa karnego. Jego zdaniem służyłoby to także ograniczeniu niebezpieczeństwa związanego z interpretacją zbyt ogólnego przepisu krajowego; również sankcje powinny być oznaczone na mocy prawa krajowego. To stanowisko zostało wyrażone także w polskim raporcie krajowym: polscy sprawozdawcy krajowi byli to Marian Cieślak oraz Jan Waszczyński (Gardocki Lech (1989a), Legal Problems Emerging from the Implementation of International Crimes in Domestic Criminal Law, 60 RIDP 89; Cieślak Marian, Waszczyński Jan (1989), Rapport nationaux / National reports: Pologne, 60 RIDP 419).

Nie tylko polskie sprawozdanie krajowe przygotowywali na ten kongres Polacy. Na ten kongres światowy, raport krajowy dla Kanady przygotował Louis Kos-Rabcewicz-Zubkowski. W swoim raporcie przedstawił rozbudowaną systematykę źródeł traktatowych zbrodni międzynarodowych (co opisał w publikacji: Kos-Rabcewicz-Zubkowski Louis (1989), Canada – Rapport National, 60 (1–2), RIDP 195). Natomiast raport francuski sporządził Stanisław Pławski, jako emerytowany profesor nadzwyczajny Uniwersytetu w Lille, i zadedykował go zresztą Glaserowi, jako mistrzowi w dziedzinie międzynarodowego prawa karnego (zob. Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek….; Pławski Stanislaw (1989), France, 60 (1–2) RIDP 556). Pławski odniósł się do kwestii odpowiedzialności karnej państwa i wskazywał na argumenty przemawiające przeciwko przyjęciu takiego rozwiązania: suwerenność państwa oraz istnienie odpowiedzialności osób prawnych. Jego zdaniem, nie należało „popadać w mity, posługując się rozumieniem właściwym dla państw autorytarnych traktujących suwerenność jako omnipotencję państwa, które może działać bez jakichkolwiek ograniczeń z najwyższym egoizmem, co doprowadziło do oczywistej niesprawiedliwości”; jego zdaniem niemożliwe było powoływanie się na XIX-wieczne rozumienie pojęcia suwerenności państwowej (tak: Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek….). Powołał się na przykład prześladowań Żydów w okresie przedwojennym, które właśnie pod hasłem „ochrony suwerenności niemieckiej na własnym terytorium” nigdy nie zostały ukarane. Chociaż niewątpliwie takie zachowania wypełniały znamiona zbrodni przeciwko ludzkości prześladowanie takie nie zostało uznane za zbrodnię międzynarodową przez trybunał norymberski. Podkreślał także fundamentalne dla prawa karnego znaczenie zasady odpowiedzialności indywidualnej, a więc tego, że odpowiedzialność państwa nie może przekształcić się w odpowiedzialność rządu, a jedynie przełożyć na odpowiedzialność karną osób fizycznych.

6. Lata 90

Z dostępnych dokumentów wynika, że w latach 1988-2000 grupa polska spotykała się regularnie, na niektóre spotkania zapraszano zagranicznych ekspertów, przedstawiciele grupy brali udział w kolokwiach przygotowawczych i kongresach światowych. Szczegółowo okres działalności grupy polskiej sprawozdawała w szczególności prof. Barbara Kunicka-Michalska (z INP PAN), m.in. w: Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP. Warszawa. 1997.10.28, PiP 1998 nr 7 s. 107-108; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1991.10.23, PiP 1992 nr 2 s. 100-101; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1996.03.20, PiP 1996 nr 7 s. 97; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1991.12.04, PiP 1992 nr 4 s. 99-100; Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP. Warszawa. 2002.06.11, PiP 2002 nr 9 s. 97-98; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1995.03.08, PiP 1995 nr 8 s. 98; Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP. Warszawa. 1991.05.23, PiP 1992 nr 5 s. 110; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 29.V.1990 r., PiP 1990 nr 10 s. 108; Sesja naukowa Polskiej Sekcji AIDP. Warszawa. 1999.05.25, PiP 2000 nr 2 s. 103-104; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1990.10.25. [Dot. problemów przestępczości zorganizowanej], PiP 1991 nr 3 s.101-102; Posiedzenie polskiej sekcji Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Karnego (AIDP). Warszawa. 1987.12.16, PiP 1988 nr 8 s. 141; Posiedzenie polskiej sekcji AIDP. Warszawa. 1994.05.11, PiP 1994 nr 6 s. 102-103; Posiedzenie Polskiej Sekcji Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Karnego (AIDP), PiP 1988/8/141).

W dniach 2-6 listopada 1992 r. odbyło się kolokwium przygotowawcze do kongresu AIDP w Ottawie w ramach przygotowań do kon­gresu w Rio de Janeiro w 1994 r. i dotyczyło problematyki przestępstw przeciwko środowi­sku. W kolokwium wzięli udział autorzy przygotowanych na kongres referatów krajowych. Polski referat opracowany był przez prof. W. Radeckiego wspólnie B. Kunicką-Michalską: Rapport polonais sur les crimes contre l’environnement. Referentem generalnym w zakresie tego tematu jest Mohan Prabhu z Kanady, który też był organizatorem kolokwium w Ot­tawie. Dyskutowano nad podstawowymi re­gułami odpowiedzialności karnej za prze­stępstwa godzące w środowisko oraz proble­mami łączącymi się z tymi regułami. Głów­nym celem kolokwium było przygotowanie projektu rezolucji dla kongresu. Powołano Ko­misję, która opracowała ostateczny tekst tego projektu. Ze strony Europy Wschodniej do Komisji wszedł W. Radecki. Uznano, że prawo karne ma w omawianej dziedzinie dwa zadania: zapobiegać przestępnym naruszeniom środowiska i za­bezpieczać naprawianie szkód spowodowa­nych tymi naruszeniami. Przyjęta generalnie „zasada ograniczenia egoizmu” wyraża się w tym, że zarówno osoby fizyczne, jak i prawne nie mają pozostawać obojętne na interes innych ludzi; powinny więc wykazywać troskę o środowisko, a zatem podejmować działania zapobiegające jego de­gradacji (zob. Kunicka-Michalska Barbara, Kolokwium przygotowawcze do XV Kongresu AIDP (Ottawa, 2-6 XI 1992), PiP 1993/10/108).

Tytułem przykładu można podać, że w dniu 16 lipca 1994 r. odbyło się w Pałacu Staszica (w INP PAN) posiedzenie walne polskiej grupy AIDP. Zebraniu przewodniczył przewodniczący grupy prof. M. Cieślak. W pierwszej części zebrania omówiono sprawy związane z udziałem Polskiej Sekcji w XV Międzynarodowym Kongresie AIDP (Rio de Janeiro, wrzesień 1994 r.). W części sprawozdawczo-wyborczej ustę­pujący zarząd złożył sprawozdanie ogólne i finansowe. Referat sprawozdawczy wygłosił M. Cieślak. Działalność naukowa polskiej grupy AIDP w okresie sprawozdawczym była bogata. Oprócz działań związanych z Kongresem AIDP, w postaci przygotowania polskich refe­ratów oraz obecności na jednym z kolokwiów przygotowawczych, grupa organizowała ze­brania naukowe, na których wygłaszali wykła­dy naukowcy zagraniczni. Były to wykłady: H.H. Jeschecka, G.P. Schultza, M. Delmas- Marty, H.J. Hirscha i M. Burgstallera. Sek­cja Polska AIDP współpracowała z Towarzy­stwem Naukowym Prawa Karnego. Niektóre imprezy naukowe organizowane były wspól­nie. Członkowie Sekcji wykazywali też dużą aktywność naukową tak w kraju, jak i za gra­nicą. Sprawozdanie finansowe, w zastępstwie skarbnika grupy, E. Zielińskiej, złożyła sekre­tarz Sekcji B. Kunicka-Michalska. Zebrani, na wniosek Komisji Rewizyjnej, udzielili jedno­głośnie absolutorium ustępującemu zarządo­wi. Do nowego Zarządu wybrane zostały w glosowaniu tajnym następujące osoby: M. Cieślak, B. Kunicka-Michalska, T. Majew­ski, L. Tyszkiewicz, S. Waltoś, E. Zielińska oraz J. Jakubowska-Hara. Wybrano również Komisję Rewizyjną, w skład której weszli: O. Górniok. L. Kubicki i K. Poklewski-Koziełl. Zebrani zwrócili się do prof. M. Cieśla­ka, by zechciał nadal pozostać przewodni­czącym, ale nie wyraził na to zgody. Nowym przewodniczącym została jednogłośnie wy­brana w głosowaniu tajnym prof. B. Kunic­ka-Michalska. Zarząd ukonstytuował się w sposób nastę­pujący: wiceprzewodniczącym Sekcji został M. Cieślak, sekretarzem – S. Waltoś i skarbnikiem – J. Jakubowska-Hara.

W dniu 7 listopada 1994 r. odbyło się posiedzenie polskiej grupy AIDP – również przy INP PAN w Pałacu Staszica. Zebraniu przewodniczył prof. L. Gardocki. Referat dotyczący odporności ko­biet na przestępczość „Positive resistance of women to criminaiity”, wygłosił prof. Robert Cario z Uniwersytetu w Pau (Francja), zastęp­ca sekretarza i skarbnik AIDP. Na wstępie stwierdził, że analiza zjawiska przestępczości kobiet powinna się opierać na połączeniu ele­mentów nauk antropologicznych i społecz­nych. W interesującej dyskusji wzięli udział: E. Zielińska, L. Gardocki, H. Gajewska-Kraczkowska, J. Jakubowska-Hara i M. Płatek (zob. Jakubowska-Hara Jolanta, Z działalności Polskiej Sekcji AIDP, PiP 1995/2/105-106).

W dniach 4-10 września 1994 r. odbył się XV Międzynarodowy kongres prawa karnego AIDP. Organizatorem tego Kongresu była gru­pa brazylijska AIDP a w niej zwłaszcza J.M. de Araiijo Jr. Grupa polska przygotowała na ten kongres 4 referaty: 1) B. Kunickiej-Michalskiej i W. Radeckiego “Ochrona środowiska w polskim prawie kar­nym’’, 2) K. Buchały “Przestępstwa kompute­rowe i inne przestępstwa związane z technologią informacji w Polsce”, 3) A. Murzynowskiego “Ruch reformy procedury karnej w Pol­sce”, 4) J. Waszczyńskiego “Ochrona praw człowieka i międzynarodowa współpraca są­dowa w zakresie spraw karnych”. Referaty te zostały opublikowane w “Revue Internationale de Droit Penal” (numery: 1-2/1993 oraz 3- 4/1994). W czasie tego kongresu, do no­wych władz AIDP weszło dwóch członków grupy polskiej: M. Cieślak został ho­norowym członkiem Rady Dyrektorów, a E. Zielińska – jednym z zastępców Sekretarza Generalnego. Przewodniczącym AIDP został ponownie M. Cherif Bassiouni. Poza obradami kongresowymi odbywały się seminaria towarzyszące (“okrągłe stoły”) poświęcone szczególnie aktualnym proble­mom prawa karnego. Jedno dotyczyło zagad­nień reformy części szczególnej kodeksów karnych. Tematem drugiego były przestęp­stwa osób sprawujących władzę. Brazylijscy i włoscy uczestnicy Kongresu zorganizowali też “okrągły stół” poświęcony prawnokarnym problemom zadłużenia zagranicznego Ameryki Łacińskiej, na którym wygłosiła re­ferat Barbara Kunicka-Michalska (zob. Kunicka-Michalska Barbara, XV Międzynarodowy kongres prawa karnego AIDP (Rio de Janeiro, 4-10 IX 1994), PiP 1995/5/105-108).

W dniu 27 października 1995 r. odbyło się zebranie grupy polskiej. Zebraniu przewodniczyła prof. B. Kunicka-Michalska. Gościem na zebraniu był prof. Miguel Polaino Navarrete, kierownik katedry Prawa Karnego Uniwersytetu w Sewilli, który wygłosił w języku hiszpańskim referat o re­formie prawa karnego w Hiszpanii (wykład tłumaczyła Przewodnicząca). W dyskusji, w której poruszono kwestie niektórych rozwiązań projektu hiszpańskiego k.k. (m.in. odpowiedzialności karnej osób prawnych, udział wzięli profesorowie: B. Kunicka-Michalska. L. Kubicki. G. Rejman i E. Zielińska (zob. Jakubowska-Hara Jolanta, Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP (Warszawa, 27 IX 1995), PiP 1996/2/97-98).

W dniach 5-11 października 1999 r. odbył się XVI Międzynarodowy Kongres Prawa Karnego AIDP w Budapeszcie. Gospodarzem Kongresu była węgierska gru­pa AIDP. Po raz pierwszy obrady Kongresu kon­centrowały się wokół jednego tylko tematu, choć podzielonego na 4 sekcje. Jedynym te­matem XVI Kongresu była przestępczość zorganizowana, a ściślej „Systemy karne wo­bec wyzwań przestępczości zorganizowanej”. Sekcja I obejmowała problemy części ogólnej prawa karnego dotyczące przestępczości zor­ganizowanej, a szczególnie zasady odpowie­dzialności karnej za czyny popełnione w ra­mach organizacji kryminalnych oraz specyfi­kę sankcji. Ożywioną dyskusję wzbudziło sa­mo pojęcie „organizacji kryminalnej” (związ­ku przestępczego). Sekcja II obejmowała pro­blemy części szczególnej prawa karnego związane z przestępczością zorganizowaną, zwłaszcza nowe przestępstwa, np. pranie pie­niędzy oraz znane różnym kodeksom specy­ficzne przestępstwa autonomiczne zbliżone do tzw. bandy zorganizowanej lub francu­skiego association de malfaiteurs (w Polsce – art. 258-259 n.k.k.). Sekcja III była poświęco­na zagadnieniom procedury karnej. Istotne zwłaszcza były tu problemy postępowania dowodowego, specyficznych technik śled­czych, problem dopuszczalności dowodów uzyskanych nielegalnie. Sekcja IV zajmowała się problematyką prawa międzynarodowego obejmującą przestęp­czość zorganizowaną. Kongres poprzedzony był kolokwiami przygotowawczymi, poświęconymi problema­tyce poszczególnych Sekcji. Kolokwium przygotowawcze Sekcji I, odbyło się w Ne­apolu 18-20 IX 1997, jego organizatorem był A. Stile, przewodniczący Włoskiej Grupy AIDP, a referentem generalnym – T. Weigend. Problematyka Sekcji II była przedmio­tem obrad kolokwium przygotowawczego w Aleksandrii, zorganizowanego przez Egip­ską Grupę AIDP w dniach 8-12 listopada 1997, przewodniczył mu A.A. Wazir. Kolokwium przygotowawcze Sekcji III, odbyło się w Guadalajarze (w Meksyku). Głównym organiza­torem był przewodniczący Meksykańskiej Grupy AIDP – F. Espinoza De Los Monteros, przewodniczącym tej Sekcji Kongresu – R. Zaffaroni, a referentem generalnym – I. Pradel. Kolokwium przygotowawcze Sekcji IV, którego przewodniczącym był B. Swart. a re­ferentem generalnym – Ch. Van Den Wyngaert, odbyło się w Utrechcie 13-16 maja 1998 r. Materiały kolokwium w Utrechcie – „Revue Internationale de Droit Penal, 1999). Oprócz kolokwiów przygotowawczych. Kongres poprzedził też tzw. prekongres, zor­ganizowany przez Szwedzką Grupę AIDP w Sztokholmie (6-8 czerwca1997), poświęcony przestępczości zorganizowanej w krajach nadbałtyckich (zob. materiały tego prekongresu w: Nouvelles Etudes Penales 1998, nr 16. Zob. też E. Pływaczewski: Spotkanie przygotowawcze Międzynarodowe­go Stowarzyszenia Prawa Karnego w Sztokholmie (6-8 czerwca 1997), „Prokuratura i Prawo” 1997, nr 12, s. 147-151) oraz kolokwium młodych penalistów, które odbyło się w Syrakuzach, we wrześniu 1997 r.

Polska grupa AIDP brała aktywny udział w przygotowaniach do Kongresu, opracowu­jąc trzy referaty dla poszczególnych Sekcji Kongresu oraz dwa referaty na tzw. prekon­gres i uczestnicząc w spotkaniach nauko­wych poprzedzających Kongres. Refe­rentem polskim Sekcji I był M. Cieślak (M. Cieślak: Pologne. Le systeme penal a l’epreuve du crime organise, Revue Internationa­le de Droit Penal 1997, s. 939- 953) ; Sekcji II – B. Kunicka-Michalska (B. Kunicka-Michalska: Pologne. Les systemes de justice penale a l’epreuve du crime organise, Revue Internationale de Droit Penal 1998, s. 463-483: tejże: wersja polska tego referatu (zmieniona) pt. Nowy Kodeks Kamy wo­bec przestępczości zorganizowanej, 'Przegląd Pra­wa Karnego” 1997, nr 17, s. 5-30). Sekcji III – E. Pływaczewski i S. Waltoś przy­gotowali referat na prekongres (E. Pływaczewski, S. Waltoś: Organized Cri­me in Poland [w: Organized Crime in the Baltic Sea Area, „Nouvelles Etudes Penales’ 1998, nr 16, s. 153-174), a S. Waltoś był także jednym z referentów generalnych na tym prekongresie (S. Waltoś: International Jurisdiction over Organized Crime (w: Organized Crime…, s. 249). omawianym tu Kongresie Polskę re­prezentowało 8 osób: E. Bieńkowska. T. Bo­jarski, J. Jakubowska-Hara, L. Kubicki, B. Kunicka-Michalska, E. Pływaczewski, J. Wojciechowska i B. Frankowski. „Szczegól­nie miłym dla Polskiej Grupy AIDP akcen­tem Kongresu był jednogłośny wybór L. Ku­bickiego. jako reprezentanta Polskiej Grupy AIDP, do władz naczelnych AIDP (Rady Dyrekcyjnej AIDP). dokonany przez Zgro­madzenie Ogólne AIDP, które obradowało w ostatnim dniu Kongresu”. Przewodniczą­cym AIDP został wybrany na trzecią, kolejną kadencję – M.Ch. Bassiouni (Kunicka-Michalska Barbara, XVI Międzynarodowy Kongres Prawa Karnego AIDP (Budapeszt, 5-11 IX 1999), PiP 2000/3/98-100).

Z kolei w dniu 9 grudnia 1999 r. polska grupa AIDP zorganizowała seminarium naukowe wspólnie z Towa­rzystwem Naukowym Prawa Karnego. Zebranie popro­wadziła Przewodnicząca polskiej grupy AIDP prof. B. Kunicka-Michalska. W związ­ku z otrzymanym listem Sekcji Belgijskiej AIDP posiedzenie było poświęcone proble­mowi podstaw wyłączenia odpowiedzialno­ści karnej sprawcy zbrodni poddanych jurys­dykcji Międzynarodowego Trybunału Karne­go (MTK), tzn. zbrodni wojennych, zbrodni ludobójstwa oraz zbrodni przeciwko ludzko­ści, w postaci szeroko zdefiniowanej normy ujętej w art. 31 ust. 1 lit c Statutu MTK. W celu przybliżenia zebranym tej problematyki do przedstawienia referatów zostali m.in. zaproszeni: prof. E. Zielińska i prof. M. Płachta. W związku z ich nieobecnością zło­żony na piśmie referat M. Płachty przedsta­wiła B. Kunicka-Michalska, zaś referat w imieniu E. Zielińskiej odczytał F. Czernicki. M. Płachta skoncentrował się przede wszystkim na przedstawieniu genezy tego przepisu oraz konieczności spojrzenia na nie­go z szerszej perspektywy. W wystąpieniu przygotowanym przez E. Zielińską i F. Czernickiego podkreślono, że wprowadzenie do Statutu przepisu o obronie koniecznej wyraźnie określającej warunki dopuszczalności jej przyjęcia było wyrazem dążenia państw do równego trakto­wania sprawców. Gdyby bowiem pozosta­wiono, tak jak pierwotnie to planowano, de­cyzję w tym zakresie uznaniu trybunału, istniałaby uzasadniona obawa, że poszczególni sędzio­wie, pochodzący z państw o różnej kulturze prawnej, wykazywaliby skłonność do przyj­mowania zróżnicowanych warunków do­puszczalności jej stosowania w sposób odpo­wiadający własnym uregulowaniom krajo­wym. Uznając za celowe włączenie do Statu­tu uregulowania dotyczącego obrony ko­niecznej, referenci zgodzili się jednak, że omawiany przepis może być istotnie mylnie interpretowany i kojarzony z koniecznością wojskową, co grozi zaprzepaszczeniem dorobku myśli prawniczej w tym zakresie. W dyskusji głos zabrali profesorowie: K. Buchała, B. Kunicka-Michalska, L. Kubicki i mgr F. Czernicki. Zebrani przychylili się do stanowiska zaprezentowanego przez E. Zie­lińską i F. Czernickiego. Ostatecznie posta­nowiono, w odpowiedzi na pismo Sekcji Belgijskiej AIDP, wyrazić zaniepokojenie oraz troskę o należyte rozumienie i interpre­tację powyższego przepisu. Jednocześnie opowiedziano się za niewstrzymywaniem procesu ratyfikacyjnego układu przez Polskę ze względu na potrzebę szybkiego powołania Międzynarodowego Trybunału Karnego (zob. Filip Czernicki, Posiedzenie polskiej sekcji AIDP (Warszawa, 9 XII 1999), PiP 2000/3/94-95).

7. Lata 2000

W kolejnych latach z różnych przyczyn grupa polska nie wykazywała aktywności – do tego stopnia, że przestano wpłacać składkę krajową. „Kiedy AIDP przestała być oknem na świat, to się naukowcy z tej działalności wyłączyli”, jak wspominał Jan Skupiński.

Reaktywacja polskiej grupy AIDP nastąpiła w marcu 2021 r. Od tego roku polska grupa regularnie opłaca składkę krajową i przygotowuje sprawozdania krajowe na kongresy światowe, bierze udział w walnych zgromadzeniach oraz kongresach światowych.

Sekretarzem Generalnym AIDP światowego w kadencji 2019–2024 został prof. Stanisław Tosza, wybrany ponownie na kolejną kadencję w 2024 r. Od 2024 r. członkiem Rady Programowej jest prof. Sławomir Steinborn (Scientific Committee | AIDP | Association Internationale De Droit Pénal), członkinią Rady Dyrektorów prof. Karolina Kremens (Board of Directors | AIDP | Association Internationale De Droit Pénal), a mgr Dawid Marko wchodzi w skład zarządu Komitetu Młodych Penalistów AIDP, reprezentując Młodych Penalistów w Radzie Programowej, i będąc również przewodniczącym Komitetu Młodych Penalistów Grupy Polskiej (Young Penalists | AIDP | Association Internationale De Droit Pénal). Pierwszym przewodniczącym polskiej grupy po reaktywacji został prof. Paweł Wiliński (2021-2024, jako sekretarz grupy: Hanna Kuczyńska). Następnie, od roku 2024 przewodniczącą została prof. Hanna Kuczyńska (sekretarzyni grupy: prof. Karolina Kremens).

Młodzi penaliści

Pierwsze międzynarodowe kolokwium młodych karnistów AIDP, od­było się w Syrakuzach w październiku 1997 r. Trzech polskich młodych penalistów: M. Czajka, B. Frankowski i M. Preiss-Mysłowska, uczestniczyło w tym kolokwium, poprzedzającym Kongres w Budapeszcie (zob. M. Czajka, B. Frankowski, M. Preiss-Mysłowska: Systemy karne wobec doświadczeń przestępczości zorganizowanej (Kolokwium mło­dych karnistów – Syrakuzy, 21-28 IX 1997, PiP nr 4/1998). Z kolei w czerwcu 2001 r. w Noto (Sycylia) odbył się I Między­narodowy Kongres Sekcji Młodych Karnistów nt. „Współczesne problemy międzyna­rodowego prawa karnego”, w którym udział wzięli młodzi penaliści z Polski. Młodzi karniści uczestniczyli także aktywnie w spotkaniach Polskiej Sekcji AIDP, podczas których naro­dził się pomysł organizacji spotkania pol­skich członków Sekcji Młodych Penalistów AIDP (F. Czernicki: Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP (Warszawa, 9 XII 1999), PiP nr 3/2000, tenże: Posiedzenie Polskiej Sekcji AIDP, PiP nr 3/2003).

Jak opisuje P. Wiliński w sprawozdaniu z działalności młodych penalistów przy polskiej grupie AIDP, w spotkaniu 14 IV 2004 w siedzibie Trybunału Konstytucyjnego udział wzięli: prof. B. Kunicka-Michalska – przewodni­cząca Polskiej Sekcji AIDP; prof. L. Kubic­ki – członek Zarządu AIDP, oraz adiunkci i doktoranci z Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Pozna­niu, Uniwersytet Rzeszowskiego, Uniwer­sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Śląskiego i Uniwersytetu War­szawskiego, a także studenci z koła nauko­wego „Temida”, działającego przy Uniwer­sytecie Warszawskim. Uczestnicy spotkania podjęli jednogło­śnie uchwałę o ukonstytuowaniu się Koła Młodych Penalistów i opowiedzieli się za włączeniem Kola w struktury Polskiej Sekcji AIDP. Powołane zostało więc Koło Młodych Penalistów działające przy Polskiej Sekcji AIDP. Uczestnicy spotkania przedyskutowali projekt regulaminu Koła. Projekt przygoto­wany przez B. Kunicką-Michalską, oparty został na regulaminie Polskiej Sekcji AIDP. Po dyskusji i z uwzględnieniem jednej po­prawki projekt został jednomyślnie przyjęty (brak jednak obecnie dostępu do tego tekstu). Ze sprawozdania przygotowanego przez. P. Wilińskiego z tego spotkania wynika, że, zgodnie z regulaminem podstawowym celem Koła Młodych Penalistów jest popula­ryzacja wśród młodych prawników i studen­tów działalności AIDP oraz zachęcanie ich do udziału we współpracy międzynarodowej przez uczestnictwo i organizowanie spotkań naukowych z zakresu nauk penalnych oraz innych nauk zajmujących się problematyką przestępczości. Członkiem Koła Młodych Penalistów może być osoba interesująca się problematyką prawa karnego, która nie ukończyła 35. roku życia, a której dotychcza­sowa aktywność pozwala oczekiwać rzeczy­wistego jej wkładu w realizację celów Koła. Członkami Koła mogą być zwłaszcza pra­cownicy nauki, praktycy wymiaru sprawie­dliwości, aplikanci, studenci Wydziałów Pra­wa lub specjalizacji pokrewnych. Członkowie Założyciele Koła wybrali P. Wilińskiego na przedstawiciela Kola do kontaktów z Zarządem Sekcji Pol­skiej AIDP (zob. P. Wiliński, Spotkanie założycielskie koła młodych penalistów przy sekcji polskiej AIDP (Warszawa, 14 V 2004), PiP 2004/8/124-125). Koło zebrało się kilkukrotnie, na seminariach naukowych – pozostałe spotkania odbywał się już w Pałacu Staszica.

Ponownie działalność młodych penalistów aktywowała się od 2021 r., kiedy ich przewodniczącym został dr Dominik Zając z UJ. Następnie, w wyniku przeprowadzonych do zarządu polskiej grupy wyborów, przewodniczącym polskich młodych penalistów w 2024 r. został mgr Dawid Marko z UG. Następnie został wybrany zarząd młodych penalistów, w skład którego weszli: dr Dorota Czerwińska (UWr), dr Sonia Głogowska (UJ), dr Karolina Kiejnich-Kruk (UAM). Grupa Młodych się rozrasta i obecnie koncentruje się na budowaniu struktur i rekrutacji nowych członków. Stworzyli oni specjalne forum komunikacji w ramach tej grupy i aktywnie dzielą się informacjami o wydarzeniach naukowych i możliwościach współpracy. W dniu 15 listopada 2024 r. zorganizowali seminarium: „PARK Młodych Penalistów – Polskie Akademickie Rozmowy Karnistyczne”, w czasie którego młodzi naukowcy mogli omówić swoje projekty badawcze.

Bibliografia:

1. Najważniejszym opracowaniem oferującym wgląd w historię polskiej grupy AIDP i losy jego członków jest: Patrycja Grzebyk, Bartłomiej Krzan, Karolina Wierczyńska, Polski dorobek w zakresie międzynarodowego prawa karnego w latach 1918–2018, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2023, którego obszerne fragmenty wykorzystałam, układając je w chronologiczną opowieść. Autorom należą się podziękowania od polskiej grupy AIDP za tak owocną pracę i dotarcie do tyle źródeł, dzięki którym możliwe było napisanie tej historii polskiej grupy.
2. Kunicka-Michalska Barbara (2013), Postulaty przedwojennych Międzynarodowych Kongresów Prawa Karnego AIDP, w: Anna Błachnio-Parzych, Jolanta Jakubowska-Hara, Jacek Kosonoga, Hanna Kuczyńska (red.), Problemy wymiaru sprawiedliwości karnej. Księga jubileuszowa Profesora Jana Skupińskiego, Wolters Kluwer, Warszawa.
3. Jerzy Bednarz, AIDP — ACTIVITIES OF THE POLISH BRANCH, 1965.
4. Wywiad z prof. Janem Skupińskim.
5. History | Congrès du centenaire de l’Association Internationale de Droit Pénal.
6. Lista rezolucji przyjętych na kongresach światowych AIDP: Resolutions of the AIDP-IAPL Congresses | AIDP | Association Internationale De Droit Pénal.